به گزارش سلامت نیوز به نقل از روزنامه هفت صبح، صبح، پیش از آنکه شهر کاملا از خواب برخیزد، تنفس دودآلود خودروها در رگ خیابان‌ها می‌دود و مه‌ای خاکستری، آبی آسمان را می‌بلعد. روز برای آدم‌ها با فنجانی قهوه یا چای شروع می‌شود. مدرسه‌ها پر می‌شوند از هیاهوی کودکان. کوچه و خیابان‌ها به نظاره می‌نشینند جست‌وخیز ساکنانشان را و اینگونه شهر در شتاب روزمرگی گم می‌شود و شهروندان بیآنکه بدانند در این آمیزه ناخواسته از دود و غبار، مهمان ناخوانده‌ای را دعوت می‌کنند به اعماق وجودشان؛ مهمانی‌ای گردهم آمده از ذرات معلق، گازهای سمی و دود دخانیات، مواجهه‌ای که امروز تنها پهلو می‌زند به خستگی یا التهابی گذرا، اما فردا آبستن رخدادی جبران‌ناپذیر خواهد بود.
سکوت مرگباری که نظام سلامت را به زانو درآورده
سرطان ریه، این هیولای خاموش، بی‌فریاد درد و هشدار، آرام و پنهان به میدان می‌آید، گاهی با کمی سرفه که توجیهش می‌شود، سرماخوردگی. زمانی با تنگی نفس که پای خستگی کار نوشته می‌شود و اوقاتی با کاهش خاموش وزن که کسی دلیلش را نمی‌داند. هیولایی که زمانی نقاب از چهره برمی‌دارد که راه درازی را در خاموشی پیموده و دیگر دست درمان به آسانی به آن نمی‌رسد. سکوت مرگباری که نظام سلامت را به زانو درآورده.
تازه‌ترین برآوردهای آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) از آمار 2.5میلیونی خبر می‌دهند آن هم تنها در یک‌سال؛ آدم‌هایی که در سراسر جهان با برچسب تلخ ابلاغ این بیماری روبه‌رو شده‌اند. اگرچه همین آمارها از مرگ بیش از 1.8میلیون نفر با پادرمیانی سرطان ریه خبر می‌دهند. اعداد و ارقامی که سرطان ریه را نه تنها تحت‌عنوان شایع‌ترین سرطان جهان بلکه به عنوان نخستین قاتل زنجیره‌ای دنیای بدخیمی‌ها معرفی کرده‌اند؛ آمارهایی تکان‌دهنده که گواهی می‌دهند این چالش تنها یک مسئله پزشکی نیست و زخمی است عمیق بر پیکر بشریت.
اگرچه پشت این حصار سنگین اعداد، حقیقتی روشن نفس می‌کشد، اینکه بخش بزرگی از این فاجعه، تقدیر محتوم انسان نیست، بلکه دستاورد خطایی است انسانی و محیطی. زیرا دخانیات، نفس‌های مسموم برخاسته از آلودگی هوا و غول‌های صنعتی پنهان در محیط کار، هر کدام سهمی دارند در توطئه علیه به زوال کشیدن سلول‌های لطیف ریه. به همین دلیل است که هیچ کاوشی در پرونده سرطان ریه، بدون نگاهی به هوایی که می‌بلعیم و دودهایی که گاه به دست خویش به جان می‌خریم، کامل نخواهد بود.
سل یا سرطان؟
بسیاری از مردم، معمولا سل را با سرطان اشتباه می‌گیرند یا هر دو را یک بیماری می‌دانند. با این حال باید بدانید که این دو بیماری کاملا از هم مجزا هستند. «سل» یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری به نام «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» است. این باکتری بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند و از طریق قطرک‌های تنفسی (سرفه، عطسه) از فرد بیمار به دیگران منتقل می‌شود. علائم شایع آن سرفه بیش از دو هفته، خلط خونی، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن و بی‌اشتهایی است و درمانش با یک دوره طولانی آنتی‌بیوتیکی (معمولاً چند ماه) انجام می‌شود.
«سرطان» اما یک بیماری ژنتیکی و سلولی است؛ در آن، سلول‌ها به‌دلیل اختلال در کنترل رشد، بی‌رویه تکثیر می‌شوند و می‌توانند به بافت‌های دیگر حمله کنند. سرطان مسری نیست و عامل باکتریایی ندارد.تنها ارتباط مهم این دو این است که سل (به‌ویژه سل ریوی و سل طولانی‌مدت) می‌تواند خطر بعضی سرطان‌ها مثل سرطان ریه را افزایش دهد و علائمی شبیه هم (مثل سرفه و کاهش وزن) ایجاد کند. به همین دلیل گاهی در تشخیص، این دو با هم اشتباه می‌شوند و پزشک برای تفکیک، از عکس رادیولوژی، آزمایش خلط و نمونه‌برداری استفاده می‌کند.
سل یا سرطان؟
بسیاری از مردم، معمولا سل را با سرطان اشتباه می‌گیرند یا هر دو را یک بیماری می‌دانند. با این حال باید بدانید که این دو بیماری کاملا از هم مجزا هستند. «سل» یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری به نام «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» است. این باکتری بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند و از طریق قطرک‌های تنفسی (سرفه، عطسه) از فرد بیمار به دیگران منتقل می‌شود. علائم شایع آن سرفه بیش از دو هفته، خلط خونی، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن و بی‌اشتهایی است و درمانش با یک دوره طولانی آنتی‌بیوتیکی (معمولاً چند ماه) انجام می‌شود.
«سرطان» اما یک بیماری ژنتیکی و سلولی است؛ در آن، سلول‌ها به‌دلیل اختلال در کنترل رشد، بی‌رویه تکثیر می‌شوند و می‌توانند به بافت‌های دیگر حمله کنند. سرطان مسری نیست و عامل باکتریایی ندارد.تنها ارتباط مهم این دو این است که سل (به‌ویژه سل ریوی و سل طولانی‌مدت) می‌تواند خطر بعضی سرطان‌ها مثل سرطان ریه را افزایش دهد و علائمی شبیه هم (مثل سرفه و کاهش وزن) ایجاد کند. به همین دلیل گاهی در تشخیص، این دو با هم اشتباه می‌شوند و پزشک برای تفکیک، از عکس رادیولوژی، آزمایش خلط و نمونه‌برداری استفاده می‌کند.
بروز سل حاصل تعامل مؤثر سه ضلع است: عامل بیماری‌زا، میزبان و محیط.همانطور که گفته شد باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس از طریق قطرک‌های تنفسی فرد بیمار منتقل می‌شود، بنابراین تماس نزدیک و طولانی با بیمار مسلول، تراکم جمعیت در فضاهای بسته و تهویه نامناسب، خطر انتقال را چند برابر می‌کند. در سوی میزبان، ضعف سیستم ایمنی تعیین‌کننده است؛ سوءتغذیه، اچ‌آی‌وی، دیابت، مصرف دخانیات و الکل، سالمندی و شرایط زندگی فقیرانه، عفونت نهفته را به بیماری فعال تبدیل می‌کنند. تأخیر در تشخیص و درمان ناقص نیز چرخه انتقال و مقاومت دارویی را تقویت می‌کند.
زخمی که هر روز عمیق‌تر می‌شود
در میان تمامی متهمان پرونده شیوع بیماری سرطان ریه، دخانیات همچنان سنگین‌ترین سایه را بر سر این بیماری گسترانده. سیگار کشیدن؛ سیلابی تکرارشونده از هزاران ماده شیمیایی سمی که گام‌به‌گام به حریم سلول‌های دستگاه تنفسی یورش می‌برد. موادی که تاروپود DNA سلول‌ها را نشانه می‌روند و در گذر زمان، احتمال شکل‌گیری جهش‌های سرطانی را رقم می‌زنند تا جایی که بنا به گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، سیگار مهارنشدنی‌ترین و مقتدرترین عامل خطر در بروز سرطان ریه شناخته شده. البته در کنار آن، آلودگی هوای تنفسی و مخاطرات شغلی - مواجهه با آزبست یا گازهای خروجی موتورهای دیزلی - دست به دست هم می‌دهند تا این دایره خطر تنگ‌تر شود.
در این میان، پندار غلط بی‌خطر بودن قلیان نیز به نوبه خود روایتی است فریبنده؛ عبور دود غلیظ قلیان از تشتک آب، ذره‌ای از زهر آن نمی‌کاهد. زغال سر قلیان هم خود به تنهایی کارخانه تولید مونوکسیدکربن و صدها ترکیب زیان‌آور دیگر است؛ دودی که کام مصرف‌کننده و هوای نفس اطرافیان را مسموم می‌کند. دل‌مشغولی تازه‌تر پزشکان، هجوم ویپ‌ها و سیگارهای الکترونیکی است به بازار. اگرچه شایعات تسکین‌دهنده از بی‌خطر بودنش داد سخن می‌زند، اما عقل سلیم و شواهد پزشکی بی‌شک تایید نمی‌کنند به خورد ریه دادن بخارهای شیمیایی را.
چراغی بر زوایای تاریک بحران
درایران اما مانند بسیاری دیگر از عرصه‌ها، آمار به روز و چندان موثقی از مبتلایان به سرطان ریه وجود ندارد. بر اساس آخرین برآوردهای این پایگاه معتبر در سال ۲۰۲۲ میلادی، آمار مبتلایان به سرطان ریه در ایران حدود ۱۰ هزار و ۹۳۴ مورد برآورد شده؛ رقمی نگران‌کننده که این بیماری را در زمره پنج سرطان شایع در سراسر کشور جای می‌دهد. از این میان، حدود ۷ هزار و۵۷۶ مورد در مردان و ۳ و۳۵۸ مورد در زنان تخمین زده شده. این اختلاف چشمگیر گواهی می‌دهد که بار بیماری میان دو جنس یکسان نیست.
در این میان به نظر می‌رسد با توجه به اینکه سهم زنان در مصرف دخانی افزایش یافته، باید منتظر افزایش آمار مبتلایان به سرطان ریه در بین این طیف از جامعه نیز باشیم. دکتر مصطفی قانعی، رئیس کنگره ریه ایران در این زمینه گفته است؛ در خصوص زنان، قبلاً مصرف سیگار در زنان ایرانی زیر 1 یا 2 درصد بود، اما الان در حال افزایش است.
با اینکه آمار به روز شده‌ای از این بیماری و مبتلایان آن در ایران منتشر نشده ولی به گفته متخصصان و مسئولان آمار همچنان چیزی بین 9 تا 10 هزار ابتلا به این بیماری است. قانعی نیز در این خصوص اعلام کرده که متاسفانه آمار جدیدی در این مورد نداریم اما می‌توانیم قاطعانه اعلام کنیم که از لحاظ مرگ‌ومیر، بیماری‌های انسدادی ریه، رتبه چهارم در ایران را دارند؛ ولی در بین سرطان‌ها، پرچم مرگ دست سرطان ریه است!.ضمن آنکه سن مبتلایان نیز کاهش یافته است.
سیگار همچنان متهم اصلی
ریه‌ها بی‌وقفه کار می‌کنند؛ بیآنکه از ما بپرسند هوایی که به درونشان می‌فرستیم، چقدر آلوده است یا دود سیگاری که سال‌ها استنشاق می‌کنیم، چه بر سر سلول‌هایشان می‌آورد. سرطان ریه، یکی از مرگ‌بارترین سرطان‌ها، حاصل همین مواجهه‌های گاه طولانی و خاموش است؛ بیماری‌ای که نامش بیش از هر چیز با سیگار گره خورده، اما قصه‌اش به دخانیات ختم نمی‌شود. مهدی عظیمی، فوق‌تخصص ریه، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» بر اهمیت بررسی هم‌زمان مصرف دخانیات و عوامل محیطی تأکید می‌کند. در ایران، آلودگی هوای کلان‌شهرها نیز به نگرانی‌های مربوط به سلامت ریه افزوده؛ هوایی که در ماه‌های سرد سال، گاه به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره شهروندان تبدیل می‌شود.
سیگار؛ خطری که نباید دست‌کم گرفت
آمارها از افزایش موارد سرطان ریه در ایران حکایت دارند. بر اساس مطالعه‌ای مبتنی بر داده‌های بار جهانی بیماری‌ها، شمار موارد جدید این سرطان از حدود ۲۸۶۵ مورد در سال ۱۹۹۰ به حدود ۸۷۰۵ مورد در سال ۲۰۱۹ رسیده است. در همین مطالعه، مصرف دخانیات عامل حدود ۵۳.۵ درصد از مرگ‌ومیرهای سرطان ریه منتسب به عوامل خطر بررسی‌شده بوده است. ارقامی که اگرچه به سال ۲۰۱۹ تعلق دارند، بار دیگر اهمیت پیشگیری از مصرف دخانیات را یادآوری می‌کنند.
وقتی هوای شهر هم متهم است
بنابر گفته‌های عظیمی، همه مبتلایان سیگاری نیستند و همه خطرها از پاکت سیگار بیرون نمی‌آیند. ذرات معلق و برخی آلاینده‌های شیمیایی موجود در هوا نیز می‌توانند خطر ابتلا به سرطان ریه را افزایش دهند. پژوهش‌های انجام‌شده در تهران، ارتباط میان مواجهه با برخی آلاینده‌ها و این بیماری را بررسی کرده‌اند؛ هرچند هنوز نمی‌توان سهم دقیقی از کل موارد سرطان ریه در ایران را به آلودگی هوا نسبت داد.
به گفته این فوق تخصص ریه مقایسه ایران با کشورهای منطقه نیز به داده‌های دقیق و شاخص‌های یکسان نیاز دارد. نمی‌توان صرفاً با تکیه بر شمار مبتلایان، درباره وخامت وضعیت کشورها داوری کرد.او بر این باور است که در این میان، سیگارهای الکترونیکی نیز با وجود ظاهر متفاوتشان، بی‌خطر نیستند. پیامدهای بلندمدت آن‌ها همچنان در حال بررسی است، اما وجود مواد زیان‌آور در بخارشان، دلیلی کافی برای نادیده نگرفتن خطر محسوب می‌شود.سرطان ریه یادآوری می‌کند که سلامت، همیشه فقط به انتخاب‌های فردی وابسته نیست. ترک سیگار مهم است، اما هوای پاک نیز حق شهروندان است؛ حقی که حفاظت از آن، مسئولیتی همگانی است.
مسئولیتی فراتر از توصیه به مردم
وقتی صحبت از پیشگیری از سرطان ریه به میان می‌آید، ذهن‌ها پیش از هر چیز به سمت یک گزاره می‌رود؛ سیگار نکشید! توصیه‌ای بی‌نهایت ارزشمند که بی‌شک ریسک بیماری را به شدت پایین می‌آورد، اما اگر همه بارهای مسئولیت را تنها بر دوش این یک جمله بیندازیم و پرونده را ببندیم، به بیراهه رفته‌ایم. مهار مصرف دخانیات نیازمند سیاستی بازدارنده، قاطع و ساختاری است؛ از اعمال مالیات‌های سنگین بر محصولات دخانی گرفته تا سد کردن راه دسترسی نوجوانان به این محصولات، محدود کردن تبلیغات فریبنده و گسترش کلینیک‌های ارزان و دردسترس ترک سیگار. در کنار این‌ها، صیانت قانونی از حقوق شهروندان در برابر آلودگی‌های مختلف هوا در اماکن عمومی، تکلیفی است که به تعارف برگزار نمی‌شود.
اما در جبهه آلودگی هوا، ابعاد مسئولیت به مراتب وسیع‌تر و حاکمیتی‌تر است. کاهش انتشار سموم از اگزوز خودروها و دودکش صنایع، توسعه بی‌دریغ حمل‌ونقل عمومی پاک، ارتقای کیفیت سوخت به استانداردهای واقعی، کنترل منابع تولید گردوغبار و اجرای بدون مسامحه قانون هوای پاک، ابزارهایی‌اند که می‌توانند بار آلودگی را از روی دوش جامعه بردارند. سازمان جهانی بهداشت نیز به صراحت یادآور می‌شود که بخش عمده‌ای از آلاینده‌های مرگبار، بیرون از اراده و دایره کنترل فردی شهروندان قرار دارد؛ مقابله با آن‌ها نیازمند اراده‌ای آهنین و هماهنگی میان وزارتخانه‌های نیرو، نفت، صمت، شهرداری‌ها و نهادهای کلان برنامه‌ریزی است.
از سوی دیگر، تقویت نظام ثبت سرطان در کشور و انتشار منظم و شفاف آمارهای ملی، قطب‌نمایی‌ست که به سیاست‌گذاران نشان می‌دهد بحران در کدام استان‌ها، چه گروه‌های سنی یا کدام جنسیت‌ها عمیق‌تر است و منابع محدود تشخیصی و درمانی باید دقیقاً کجا متمرکز شوند.
سرطان، معادله‌ای چندمجهولی
در میان لشکر آلاینده‌ها، مجرمان دیگری هم وجود دارند. مجرمانی مانند ذرات ریز و سمجی معروف به PM2.5. ذرات بسیار ریزی که از تمام سدهای دفاعی مجاری تنفسی عبور می‌کنند و مستقیم به اعماق حبابچه‌های ریه می‌نشینند و از آنجا به جریان خون راه می‌یابند و با ایجاد طوفانی از التهاب و استرس اکسیداتیو، تخریب سلولی را کلید می‌زنند. فاجعه‌ای که ابعادش در گزارش‌های نهادهای معتبر جهانی با ارقام خیره‌کننده‌ای بازتاب یافته. اگرچه سازمان جهانی بهداشت در برآوردهای استنادپذیر خود اعلام کرده تنها در یک سال، آلودگی هوای پیرامونی با بیش از 4.2میلیون مرگ زودرس در سراسر جهان پیوند خورده؛ آماری که از این میان، سهمی حدوداً 4درصدی را به مرگ‌های ناشی از سرطان ریه اختصاص می‌دهد؛
ارقامی که اگرچه ریشه در مدل‌های جامع سال 2019 دارند، اما گستره هولناک این تهدید پنهان را به تصویر می‌کشند. از سوی دیگر، آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC)، براساس یافتههایش آلودگی هوا را رسماً درصدر بالاترین گروه عوامل سرطان‌زای قطعی برای انسان طبقه‌بندی کرده است. البته باید گفت سرطان، معادله‌ای چندمجهولی‌ست که در آن شدت مواجهه، مدت‌زمان تنفس هوای آلوده، ژنتیک و ویژگی‌های فردی در کنار هم نقش‌آفرینی می‌کنند. با این وجود، شواهد علمی چنان صریح و تکان‌دهنده‌اند که به ما یادآوری می‌کنند پاکسازی هوا، دیگر پروژه‌ای لوکس برای زیبایی بصری شهرها یا ثبت کارت‌پستال‌های آسمان آبی نیست؛ خط مقدمی است برای صیانت از جان انسان‌ها.
بروز سل حاصل تعامل مؤثر سه ضلع است: عامل بیماری‌زا، میزبان و محیط.همانطور که گفته شد باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس از طریق قطرک‌های تنفسی فرد بیمار منتقل می‌شود، بنابراین تماس نزدیک و طولانی با بیمار مسلول، تراکم جمعیت در فضاهای بسته و تهویه نامناسب، خطر انتقال را چند برابر می‌کند. در سوی میزبان، ضعف سیستم ایمنی تعیین‌کننده است؛ سوءتغذیه، اچ‌آی‌وی، دیابت، مصرف دخانیات و الکل، سالمندی و شرایط زندگی فقیرانه، عفونت نهفته را به بیماری فعال تبدیل می‌کنند. تأخیر در تشخیص و درمان ناقص نیز چرخه انتقال و مقاومت دارویی را تقویت می‌کند.
نظر شما